W skrócie
- Kryzys psychiczny to stan, w którym dotychczasowe sposoby radzenia sobie przestają wystarczać - może dotknąć każdego.
- Model ALGEE porządkuje pomoc w pięciu krokach: podejdź i oceń ryzyko, słuchaj, wspieraj, zachęcaj do pomocy specjalisty i innych form wsparcia.
- Pytanie wprost o myśli samobójcze nie „podsuwa pomysłu” - daje osobie szansę, by o nich powiedzieć.
- Przy bezpośrednim zagrożeniu życia nie zostawiaj osoby samej i dzwoń pod 112.
- Pomagający też potrzebuje wsparcia - dbanie o siebie nie jest egoizmem.
Czym jest kryzys psychiczny
Kryzys psychiczny to stan, w którym trudne wydarzenie lub narastające obciążenie przekracza możliwości radzenia sobie danej osoby. Może go wywołać utrata bliskiej osoby, rozstanie, utrata pracy, choroba, przemoc, ale też nawarstwienie się wielu mniejszych problemów. Czasem kryzys jest zaostrzeniem istniejącego zaburzenia, na przykład depresji lub zaburzeń lękowych.
Kryzys nie świadczy o słabości. Jest reakcją człowieka na sytuację, która w danym momencie go przerasta. Większość kryzysów mija, zwłaszcza gdy osoba otrzymuje wsparcie - a wsparcie bliskich bywa pierwszym i bardzo ważnym ogniwem pomocy.
Specjaliści interwencji kryzysowej odróżniają kryzysy rozwojowe, związane z naturalnymi etapami życia (np. narodziny dziecka, wyprowadzka dzieci z domu, przejście na emeryturę), od kryzysów sytuacyjnych, wywołanych nagłym, nieprzewidzianym zdarzeniem. W obu przypadkach osoba może czuć się zagubiona, przytłoczona i niezdolna do podejmowania decyzji, a kryzys bywa też momentem, w którym łatwiej przyjąć pomoc i wprowadzić zmiany.
Sygnały, że ktoś może być w kryzysie
Każdy przeżywa kryzys po swojemu, ale pewne zmiany powtarzają się często. Najważniejsza jest zmiana w stosunku do tego, jak dana osoba zwykle funkcjonuje.
- Wycofanie się z kontaktów, unikanie spotkań, rezygnacja z dawnych zainteresowań.
- Wyraźne zmiany snu, apetytu, wyglądu lub dbałości o siebie.
- Długotrwały smutek, drażliwość, wybuchy złości, płaczliwość albo emocjonalne „odrętwienie”.
- Mówienie o beznadziei, byciu ciężarem dla innych, braku sensu.
- Nagłe zaniedbywanie pracy, nauki, obowiązków domowych.
- Częstsze sięganie po alkohol lub inne substancje.
- Ryzykowne zachowania, nietypowa impulsywność.
- Rozdawanie rzeczy, porządkowanie spraw, żegnanie się, nagły spokój po okresie silnego cierpienia.
Ostatnia grupa sygnałów, a także mówienie o śmierci lub samobójstwie, wymaga szczególnej uwagi i rozmowy o bezpieczeństwie.
Model ALGEE: pierwsza pomoc psychologiczna krok po kroku
ALGEE to plan działania stosowany w programach pierwszej pomocy w zdrowiu psychicznym (Mental Health First Aid). Nazwa pochodzi od angielskich nazw pięciu kroków. Kroki nie zawsze idą po kolei - często wracasz do wcześniejszych, a ocena bezpieczeństwa trwa przez całą rozmowę.
- 1
Podejdź, oceń ryzyko i pomóż w kryzysie
Wybierz spokojny moment i miejsce, powiedz, co zauważasz i że się martwisz. Od początku zwracaj uwagę, czy osobie nie grozi bezpośrednie niebezpieczeństwo, w tym ryzyko samobójstwa.
- 2
Słuchaj bez oceniania
Pozwól mówić, nie przerywaj, nie spiesz się z radami. Akceptuj uczucia, nawet jeśli ich nie rozumiesz. Okazuj zainteresowanie postawą ciała i krótkimi potwierdzeniami.
- 3
Udziel wsparcia i informacji
Daj nadzieję, że pomoc istnieje i kryzys może minąć. Zaproponuj konkretną pomoc, np. przy umówieniu wizyty. Przekaż rzetelne informacje, bez wykładów.
- 4
Zachęć do skorzystania z pomocy specjalisty
Porozmawiaj o możliwościach: lekarz rodzinny, psycholog, psychiatra, psychoterapeuta, centrum interwencji kryzysowej, telefony wsparcia. Uszanuj, jeśli osoba potrzebuje czasu.
- 5
Zachęć do innych form wsparcia
Pomóż pomyśleć o innych zaufanych osobach, grupach wsparcia i drobnych codziennych sposobach dbania o siebie: sen, ruch, regularne posiłki.
Przez cały czas pamiętaj o pierwszym kroku: jeśli w trakcie rozmowy pojawią się sygnały bezpośredniego zagrożenia - osoba mówi o konkretnym planie odebrania sobie życia, jest bardzo pobudzona, zdezorientowana albo grozi komuś innemu - ocena ryzyka staje się ważniejsza niż dalsza rozmowa. Wtedy priorytetem jest bezpieczeństwo i wezwanie pomocy, a nie dokończenie wszystkich kroków.
Jak rozmawiać: co mówić, a czego unikać
Nie musisz znaleźć idealnych słów. Ważniejsze od tego, co dokładnie powiesz, jest to, czy osoba poczuje, że jest wysłuchana i nie oceniana. Mów spokojnie, prosto, w pierwszej osobie: „martwię się”, „zauważyłem”, „jestem obok”.
| Sytuacja | Co pomaga | Czego unikać |
|---|---|---|
| Rozpoczęcie rozmowy | „Zauważyłem, że ostatnio jesteś przygaszona. Martwię się o Ciebie. Jak się czujesz?” | „Co się z Tobą dzieje? Weź się w garść.” |
| Gdy osoba opowiada o problemie | „To brzmi naprawdę trudno. Opowiedz mi więcej.” | „Inni mają gorzej.”, „Nie przesadzaj.” |
| Gdy pojawiają się silne emocje | „Masz prawo tak się czuć. Jestem tu.” | „Nie płacz.”, „Uspokój się.” |
| Gdy chcesz pomóc | „Co mogłoby Ci teraz pomóc? Czy mogę coś dla Ciebie zrobić?” | Narzucanie gotowych rozwiązań i przejmowanie kontroli nad wszystkim |
| Rozmowa o specjaliście | „Może warto porozmawiać z kimś, kto zna się na takich sytuacjach? Mogę pomóc znaleźć kontakt.” | „Idź do psychiatry, bo zwariujesz.” |
| Gdy osoba milczy | Spokojna obecność, ciepłe „nie musisz teraz mówić, posiedzę z Tobą” | Zasypywanie pytaniami, wypełnianie ciszy na siłę |
Unikaj też obietnic, że nikomu nie powiesz, jeśli w grę wchodzi zagrożenie życia. Lepiej uczciwie powiedzieć: „Zależy mi na Twoim bezpieczeństwie. Jeśli będzie Ci grozić niebezpieczeństwo, poszukam pomocy”.
Rozmowa o myślach samobójczych - bezpieczne zasady
Wiele osób boi się zapytać o samobójstwo, bo obawia się, że „podsunie pomysł”. Badania nie potwierdzają, że pytanie wprost zwiększa ryzyko. Dla osoby w kryzysie takie pytanie bywa ulgą - pokazuje, że ktoś widzi jej cierpienie i można o nim mówić.
Jak zapytać
Pytaj jasno i spokojnie, bez owijania w bawełnę: „Czy myślisz o tym, żeby odebrać sobie życie?” albo „Czy masz myśli samobójcze?”. Sformułowania typu „chyba nie myślisz o głupotach?” sugerują, jakiej odpowiedzi oczekujesz, i utrudniają szczerość.
Jeśli odpowiedź brzmi „tak”
- Zachowaj spokój i podziękuj za szczerość. Nie oceniaj, nie moralizuj.
- Zapytaj o plan: czy osoba myślała, jak i kiedy mogłaby to zrobić, czy ma dostęp do środków. To pomaga ocenić, jak pilna jest sytuacja.
- Nie zostawiaj osoby samej, jeśli ma konkretny plan, dostęp do środków lub mówi, że może to zrobić wkrótce. Dzwoń pod 112.
- Ogranicz dostęp do środków, którymi osoba mogłaby zrobić sobie krzywdę, o ile możesz to zrobić bezpiecznie.
- Pomóż nawiązać kontakt z pomocą - zadzwońcie razem na linię wsparcia, umówcie pilną wizytę u psychiatry, w razie potrzeby jedźcie na izbę przyjęć szpitala psychiatrycznego.
- Nie obiecuj tajemnicy w sprawie zagrożenia życia.
Szczególne sytuacje
Atak paniki
Napad paniki bywa przerażający: kołatanie serca, duszność, zawroty głowy, lęk przed śmiercią lub utratą kontroli. Zachowaj spokój, mów krótko i łagodnie, zaproponuj przejście w cichsze miejsce. Pomóż zwolnić oddech, oddychając spokojnie razem z osobą. Przypomnij, że napad mija. Jeśli to pierwszy taki epizod, objawy są nietypowe albo osoba ma choroby serca, wezwij pomoc medyczną - objawy paniki mogą przypominać stany wymagające pilnej diagnozy.
Po traumatycznym zdarzeniu
Po wypadku, napaści czy nagłej śmierci kogoś bliskiego najważniejsze są poczucie bezpieczeństwa, spokój i zaspokojenie podstawowych potrzeb. Nie naciskaj, by osoba opowiadała szczegóły zdarzenia - niech mówi tyle, ile chce. Pomóż w sprawach praktycznych i w kontakcie z bliskimi. Silne reakcje w pierwszych dniach są częste i u wielu osób stopniowo słabną; jeśli utrzymują się lub narastają po kilku tygodniach, warto skonsultować się ze specjalistą.
Osoba pod wpływem alkoholu lub substancji
Rozmowa o problemach z osobą pod wpływem rzadko przynosi efekt, a ryzyko impulsywnych zachowań jest wyższe. Zadbaj przede wszystkim o bezpieczeństwo, nie zostawiaj jej samej, jeśli mówi o odebraniu sobie życia, a przy niepokojących objawach (utrata przytomności, zaburzenia oddechu, drgawki) dzwoń pod 112. Do ważnej rozmowy wróć, gdy osoba będzie trzeźwa.
Nastolatek w kryzysie
Młodzi ludzie często nie mówią wprost o problemach, a sygnały kryzysu łatwo pomylić z „trudnym wiekiem”. Rozmawiaj bez oceniania, nie bagatelizuj problemów, które z perspektywy dorosłego wydają się drobne. Jeśli nastolatek mówi o samookaleczeniach lub myślach samobójczych, nie zachowuj tego w tajemnicy przed rodzicami i specjalistami - wyjaśnij mu, że robisz to dla jego bezpieczeństwa. Młodzież może też samodzielnie zadzwonić pod numer 116 111.
Co możesz zrobić w najbliższych dniach
Po pierwszej rozmowie ważna jest ciągłość. Kryzys rzadko kończy się po jednym spotkaniu, a osoba może potrzebować wielokrotnego zapewnienia, że nie jest sama. Możesz pomóc w praktycznych sprawach: znaleźć specjalistę, umówić wizytę, zawieźć na nią, pomóc w zakupach czy opiece nad dziećmi. Takie wsparcie często znaczy więcej niż słowa.
Uszanuj autonomię dorosłej osoby. Jeśli nie ma bezpośredniego zagrożenia życia, nie możesz jej zmusić do terapii - możesz natomiast cierpliwie wracać do tematu, zostawić kontakty i dać znać, że propozycja jest aktualna.
Plan wsparcia na kilka dni
Zaznaczenia zapisują się tylko w tej przeglądarce.
Dbanie o siebie jako pomagający
Wspieranie osoby w kryzysie jest wyczerpujące emocjonalnie. Możesz odczuwać lęk, złość, poczucie winy, bezradność albo zmęczenie - to normalne reakcje. Nie jesteś odpowiedzialny za to, co druga osoba zrobi, i nie musisz nieść wszystkiego sam.
- Podziel się ciężarem - jeśli to możliwe, włącz w pomoc inne zaufane osoby, oczywiście z poszanowaniem prywatności osoby w kryzysie.
- Znaj swoje granice - możesz powiedzieć: „dziś nie dam rady rozmawiać dłużej, ale zadzwonię jutro”.
- Zadbaj o podstawy - sen, jedzenie, ruch, chwila dla siebie.
- Porozmawiaj z kimś o swoich emocjach - przyjaciel, grupa wsparcia dla bliskich, psycholog.
- Ty też możesz zadzwonić na telefon wsparcia - linie pomocy są także dla osób, które martwią się o kogoś bliskiego.
Jeśli mimo Twoich starań stan bliskiej osoby się pogorszy, nie obwiniaj siebie. Kryzys psychiczny ma wiele przyczyn i nikt nie jest w stanie kontrolować wszystkiego. Zrobiłeś to, co było w Twojej mocy - zauważyłeś, zapytałeś, byłeś obok. Jeśli trudne emocje utrzymują się u Ciebie długo, potraktuj je poważnie i poszukaj wsparcia dla siebie.
Jak przygotować się na przyszłość
Pierwszej pomocy psychologicznej można się nauczyć, tak jak pierwszej pomocy przedmedycznej. Szkolenia oparte na modelu ALGEE uczą rozpoznawania typowych problemów psychicznych, prowadzenia rozmowy i reagowania w sytuacjach kryzysowych, w tym ćwiczenia rozmowy o myślach samobójczych. Takie umiejętności przydają się w rodzinie, wśród przyjaciół i w pracy.
Warto też zawczasu zapisać w telefonie numery pomocy i wiedzieć, gdzie w Twojej okolicy działa centrum interwencji kryzysowej, poradnia zdrowia psychicznego lub izba przyjęć szpitala psychiatrycznego. W sytuacji kryzysu trudno szukać takich informacji na spokojnie. Ten poradnik nie zastępuje pomocy specjalisty.
Najczęstsze pytania
Czy pytanie o myśli samobójcze może zaszkodzić?
Co zrobić, gdy bliska osoba nie chce iść do psychologa?
Gdzie zadzwonić, gdy ktoś jest w kryzysie psychicznym?
Czym jest model ALGEE?
Jak nie wypalić się, pomagając bliskiej osobie?
Źródła i dalsza lektura
- Kitchener B.A., Jorm A.F., Kelly C.M., Mental Health First Aid Manual, Mental Health First Aid Australia
- World Health Organization, War Trauma Foundation, World Vision International, Psychological First Aid: Guide for Field Workers, 2011
- World Health Organization, Preventing suicide: a global imperative, 2014
- World Health Organization, LIVE LIFE: an implementation guide for suicide prevention in countries, 2021
- Dazzi T. i wsp., Does asking about suicide and related behaviours induce suicidal ideation? What is the evidence?, Psychological Medicine, 2014
Poradnik ma charakter edukacyjny. Nie zastępuje porady prawnej, diagnozy ani terapii.
