W skrócie
- Koszty stresu składają się z trzech głównych części: absencji, rotacji i prezenteizmu.
- Absencję łatwo policzyć, ale zwykle to najmniejsza część rachunku.
- Prezenteizm, czyli praca mimo złego samopoczucia, jest trudny do zmierzenia i warto go szacować ostrożnie, w przedziałach.
- Wyliczenie ma sens jako punkt wyjścia do rozmowy zarządu o profilaktyce, a nie jako dokładny wynik.
- Najlepsze dane to własne dane firmy zbierane regularnie, a nie przeniesione wskaźniki z innych organizacji.
Dlaczego stres to pozycja w budżecie, a nie tylko „miękki” temat
Przewlekły stres w pracy przekłada się na konkretne zdarzenia: zwolnienia lekarskie, odejścia z firmy, błędy, opóźnienia i spadek jakości obsługi klienta. Każde z tych zdarzeń ma koszt, który da się przynajmniej w przybliżeniu wyrazić w złotówkach.
Światowa Organizacja Zdrowia w wytycznych dotyczących zdrowia psychicznego w pracy podkreśla, że złe warunki psychospołeczne obciążają zarówno pracowników, jak i pracodawców, a działania organizacyjne są skuteczniejsze niż samo zachęcanie ludzi do „lepszego radzenia sobie”. Dla zarządu liczby są często pierwszym argumentem, który pozwala potraktować ten temat poważnie.
Celem wyliczenia nie jest udowodnienie, że firma „traci miliony”. Chodzi o uporządkowanie wiedzy: gdzie powstają straty, które z nich są największe i na co warto przeznaczyć budżet profilaktyczny.
Absencja - koszt widoczny, ale niepełny
Absencja chorobowa to najłatwiejszy do zmierzenia element. Dział kadr zna liczbę dni zwolnień, a księgowość koszt wynagrodzenia chorobowego wypłacanego przez pracodawcę. Na tym jednak rachunek się nie kończy.
Do kosztów absencji warto doliczyć:
- wynagrodzenie chorobowe w okresie finansowanym przez pracodawcę,
- nadgodziny lub dodatkowe godziny pracy osób, które przejmują obowiązki,
- koszt zastępstw, pracowników tymczasowych lub opóźnień w realizacji zleceń,
- czas przełożonego poświęcony na reorganizację pracy.
Trzeba pamiętać, że nie każda nieobecność wynika ze stresu. Dane kadrowe zwykle nie zawierają przyczyny zwolnienia i dobrze, bo to informacja medyczna. Dlatego w wyliczeniach przyjmuje się założenie, jaka część absencji może mieć związek z obciążeniem psychospołecznym, i jasno je opisuje.
Rotacja - ile kosztuje odejście pracownika
Odejście pracownika uruchamia łańcuch kosztów, które rozkładają się na kilka miesięcy. Część z nich jest bezpośrednia, część ukryta w czasie pracy innych osób.
- Rekrutacja: ogłoszenia, agencje, czas działu HR i menedżera na rozmowy.
- Wdrożenie: szkolenia, czas opiekuna, dostęp do systemów, sprzęt.
- Okres niepełnej wydajności: nowa osoba potrzebuje czasu, zanim osiągnie poziom poprzednika.
- Utracona wiedza: relacje z klientami, znajomość procesów, nieformalne „know-how”.
- Wpływ na zespół: dodatkowe obciążenie pozostałych osób, które samo w sobie może zwiększać ryzyko kolejnych odejść.
Nie wszystkie odejścia są związane ze stresem. Pomocne są rozmowy na zakończenie współpracy i anonimowe ankiety, z których można odczytać, jak często powodem było przeciążenie, konflikt lub styl zarządzania.
Prezenteizm - koszt, którego nie widać w raportach
Prezenteizm to obecność w pracy mimo złego stanu zdrowia lub samopoczucia, która wiąże się z obniżoną wydajnością. Osoba jest przy biurku, odpowiada na maile, ale pracuje wolniej, popełnia więcej błędów i trudniej jej się skupić.
W literaturze przedmiotu prezenteizm jest opisywany jako zjawisko ważne, ale trudne do zmierzenia. Stosuje się kwestionariusze, w których pracownicy sami oceniają, jaką część swojej zwykłej wydajności osiągali w ostatnim czasie. Takie dane są subiektywne i zależą od zaufania do ankiety.
Dlatego prezenteizm najlepiej szacować w przedziałach, na przykład w wariancie ostrożnym i umiarkowanym, a nie podawać jednej, pozornie dokładnej liczby. Dla zarządu uczciwy przedział jest bardziej wiarygodny niż efektowny wynik.
Sygnały, które mogą wskazywać na nasilony prezenteizm, to między innymi rosnąca liczba poprawek i reklamacji, wydłużający się czas realizacji zadań przy niezmienionym obciążeniu oraz przychodzenie do pracy w czasie infekcji. Żaden z nich nie jest dowodem sam w sobie, ale razem pomagają ocenić, czy problem dotyczy firmy.
Jakie dane zebrać i kto powinien w tym uczestniczyć
Wiarygodne oszacowanie wymaga współpracy kilku działów. Dział kadr dostarcza dane o absencji i odejściach, finanse koszt zatrudnienia i koszty rekrutacji, a menedżerowie wiedzę o tym, ile czasu zajmuje wdrożenie nowej osoby na danym stanowisku.
Warto przygotować prostą listę danych:
- liczba pracowników i średni roczny koszt zatrudnienia w podziale na główne grupy stanowisk,
- liczba dni absencji chorobowej w ostatnich dwunastu miesiącach,
- liczba dobrowolnych odejść i ich deklarowane przyczyny, jeśli są znane,
- koszty ostatnich rekrutacji i szacowany czas dochodzenia do pełnej wydajności,
- wyniki anonimowej ankiety samopoczucia i obciążenia, jeśli firma ją prowadzi.
Dobrze, gdy w zespole liczącym koszty jest też przedstawiciel pracowników lub osoba odpowiedzialna za BHP. Zwiększa to zaufanie do wyników i ułatwia późniejsze wdrażanie zmian.
Jak policzyć koszty stresu krok po kroku
Poniższa metoda pozwala przygotować pierwsze oszacowanie w ciągu kilku godzin pracy działu HR i finansów.
- Zbierz dane bazowe: liczba pracowników, średni miesięczny koszt zatrudnienia, liczba dni roboczych w roku.
- Policz koszt dnia pracy: roczny koszt zatrudnienia podzielony przez liczbę dni roboczych.
- Absencja: liczba dni zwolnień pomnożona przez koszt dnia pracy, plus koszty zastępstw. Przyjmij i zapisz założenie, jaka część absencji może wiązać się ze stresem.
- Rotacja: liczba odejść w roku pomnożona przez szacowany koszt jednego odejścia, policzony na podstawie własnych kosztów rekrutacji i wdrożenia.
- Prezenteizm: przyjmij ostrożny procent utraconej wydajności dla części zespołu, najlepiej na podstawie anonimowej ankiety.
- Zsumuj i opisz założenia: przedstaw wynik w dwóch wariantach i dołącz listę przyjętych założeń.
Przykład (dane ilustracyjne):
| Element | Założenie | Jak liczyć |
|---|---|---|
| Absencja | część dni zwolnień związana z obciążeniem | dni x koszt dnia pracy + zastępstwa |
| Rotacja | odejścia z powodu przeciążenia lub konfliktu | liczba odejść x koszt jednego odejścia |
| Prezenteizm | ostrożny procent utraconej wydajności | liczba osób x koszt roczny x procent |
Szybkie oszacowanie na podstawie własnych danych ułatwia kalkulator kosztów stresu.
Pułapki i ograniczenia wyliczeń
Wyliczenia kosztów stresu są przydatne, ale łatwo nimi przesadzić. Najczęstsze błędy to:
- przenoszenie wskaźników z raportów o innych krajach lub branżach bez sprawdzenia, czy pasują do firmy,
- przypisywanie stresowi całej absencji i całej rotacji,
- podawanie jednej liczby z dokładnością do złotówki, co sugeruje precyzję, której nie ma,
- pomijanie założeń, przez co wynik trudno zweryfikować.
Trzeba też pamiętać o ochronie danych. Informacje o zdrowiu pracowników są danymi szczególnej kategorii, dlatego analizy powinny opierać się na danych zbiorczych i anonimowych ankietach, a nie na indywidualnych przypadkach.
Od liczb do działań
Oszacowanie kosztów ma sens tylko wtedy, gdy prowadzi do decyzji. Warto powtarzać je co roku w tej samej metodzie, aby widzieć trend, a nie pojedynczy wynik.
Najczęściej rekomendowane kierunki działań to ocena ryzyka psychospołecznego, poprawa organizacji pracy i obciążeń, szkolenie menedżerów z rozpoznawania sygnałów przeciążenia i rozmowy z pracownikiem oraz łatwy dostęp do wsparcia psychologicznego. Szersze ramy takich działań opisuje poradnik program zdrowia psychicznego w firmie.
Dobrą praktyką jest wybranie dwóch lub trzech wskaźników, które firma będzie śledzić, na przykład wskaźnika absencji, dobrowolnych odejść i wyniku krótkiej ankiety samopoczucia. Dzięki temu po roku można ocenić, czy działania przyniosły zmianę.
Najczęstsze pytania
Co to jest prezenteizm?
Jak obliczyć koszt rotacji pracowników?
Czy wszystkie zwolnienia lekarskie można przypisać stresowi?
Źródła
- World Health Organization, WHO guidelines on mental health at work, 2022
- World Health Organization, International Labour Organization, Mental health at work: policy brief, 2022
- ISO 45003:2021 Occupational health and safety management - Psychological health and safety at work - Guidelines for managing psychosocial risks
- Johns G., Presenteeism in the workplace: A review and research agenda, Journal of Organizational Behavior, 2010
Artykuł ma charakter edukacyjny i nie zastępuje indywidualnej porady specjalisty.
Program dopasowany do sytuacji firmy - u Was w całej Polsce, w ośrodku MHIG w Nowym Targu albo online.
