Wszystkie poradniki Poradnik · Dla firm

Przeciwdziałanie mobbingowi w firmie: obowiązki pracodawcy i procedura

Kodeks pracy nie tylko zakazuje mobbingu, ale nakłada na pracodawcę obowiązek aktywnego przeciwdziałania mu. Sama procedura w szufladzie nie wystarczy - liczy się to, czy ludzie wiedzą, jak zgłosić problem, czy zgłoszenia są rzetelnie wyjaśniane i czy osoby zgłaszające są chronione. Ten poradnik porządkuje obowiązki pracodawcy, pokazuje, jak odróżnić mobbing od konfliktu i dyskryminacji, oraz opisuje elementy skutecznej procedury.

W skrócie

  • Pracodawca ma obowiązek przeciwdziałać mobbingowi - nie tylko reagować, gdy do niego dojdzie.
  • Nie każdy konflikt czy stanowcza krytyka to mobbing; kluczowe są uporczywość, długotrwałość i skutki opisane w Kodeksie pracy.
  • Skuteczna procedura obejmuje kanały zgłoszeń, wstępną ocenę, bezstronne wyjaśnienie, decyzję i działania naprawcze.
  • Ochrona osób zgłaszających i świadków przed działaniami odwetowymi decyduje o zaufaniu do procedury.
  • Przepisy mogą się zmieniać - przed opracowaniem lub aktualizacją procedury trzeba sprawdzić aktualny stan prawny.

Czym jest mobbing według Kodeksu pracy

Definicja mobbingu znajduje się w art. 94³ Kodeksu pracy. W ogólnym ujęciu chodzi o działania lub zachowania dotyczące pracownika albo skierowane przeciwko niemu, które polegają na uporczywym i długotrwałym nękaniu lub zastraszaniu. Muszą one wywoływać u pracownika zaniżoną ocenę przydatności zawodowej albo powodować lub mieć na celu jego poniżenie, ośmieszenie, izolowanie lub wyeliminowanie z zespołu.

Z definicji wynika kilka elementów, które w praktyce ocenia się łącznie: charakter zachowań (nękanie lub zastraszanie), ich uporczywość i długotrwałość oraz określone skutki lub cel. Przepisy nie wskazują minimalnego okresu, po którym zachowanie staje się długotrwałe, więc ocena zależy od okoliczności konkretnej sprawy. W orzecznictwie zwraca się uwagę, aby oceniać sytuację w sposób zobiektywizowany, a nie wyłącznie na podstawie subiektywnych odczuć jednej strony.

Mobbing może pochodzić od przełożonego, współpracowników, a nawet podwładnych. Odpowiedzialność za przeciwdziałanie mu spoczywa jednak na pracodawcy, niezależnie od tego, kto jest sprawcą.

Zachowania, które w zależności od okoliczności mogą składać się na mobbing, to między innymi: systematyczne ośmieszanie lub poniżanie przy innych, stałe przerywanie i ignorowanie wypowiedzi, rozpowszechnianie plotek, celowe odcinanie od informacji potrzebnych do pracy, przydzielanie zadań bezsensownych albo znacznie poniżej lub powyżej kompetencji, nieuzasadnione groźby zwolnienia czy ciągła, nierzeczowa krytyka. Pojedyncze takie zdarzenie zwykle nie przesądza sprawy - znaczenie ma powtarzalność i cały obraz sytuacji.

Obowiązek przeciwdziałania: co to oznacza w praktyce

Kodeks pracy wprost stanowi, że pracodawca jest obowiązany przeciwdziałać mobbingowi. To obowiązek o charakterze zapobiegawczym, a nie tylko reakcyjnym. Kodeks przewiduje też roszczenia pracownika, który doznał mobbingu - między innymi zadośćuczynienie, jeśli mobbing wywołał rozstrój zdrowia, oraz odszkodowanie w razie rozwiązania umowy z powodu mobbingu. Szczegółowe warunki tych roszczeń warto sprawdzić w aktualnych przepisach.

W razie sporu znaczenie ma to, czy pracodawca podejmował realne działania, a nie tylko czy posiada dokument nazwany polityką antymobbingową. Procedura, o której nikt nie wie, której nie stosowano lub która nie zapewnia bezstronności, nie spełnia swojej funkcji.

Elementy realnego przeciwdziałania mobbingowi

Zaznaczenia zapisują się tylko w tej przeglądarce.

Mobbing, konflikt i dyskryminacja: jak je odróżnić

Nie każde trudne zachowanie w pracy jest mobbingiem. Wymagający przełożony, stanowcza krytyka wyników czy jednorazowy ostry spór mogą być nieprzyjemne, ale same w sobie nie spełniają definicji. Jednocześnie konflikt pozostawiony bez reakcji może z czasem przerodzić się w nękanie. Odrębnym zjawiskiem jest dyskryminacja, uregulowana w innych przepisach Kodeksu pracy, której formami są także molestowanie i molestowanie seksualne.

KryteriumKonfliktMobbingDyskryminacja
IstotaSpór o cele, zasoby, sposób pracy lub wartościUporczywe i długotrwałe nękanie lub zastraszanieNierówne traktowanie ze względu na określoną cechę, na przykład płeć, wiek, niepełnosprawność
Czas trwaniaMoże być jednorazowy lub krótkotrwałyUporczywy i długotrwałyNie musi być długotrwała - może wystąpić jednorazowo
Układ stronStrony mają zwykle podobną możliwość działaniaOsoba nękana jest zwykle w słabszej pozycjiOdniesienie do cechy chronionej przepisami
SkutkiNapięcie, spadek współpracyZaniżona ocena przydatności zawodowej, poniżenie, ośmieszenie, izolacja, eliminacja z zespołuGorsze warunki zatrudnienia, wynagrodzenia, awansu lub naruszenie godności
Właściwa reakcjaRozmowa, mediacja, wyjaśnienie zasadProcedura antymobbingowa, wyjaśnienie, działania naprawczeProcedura antydyskryminacyjna, wyjaśnienie, działania naprawcze

W praktyce zjawiska te mogą się przenikać: długotrwałe nękanie może mieć podłoże dyskryminacyjne, a zgłoszenie mobbingu bywa w rzeczywistości opisem nierozwiązanego konfliktu. Dlatego wiele firm przyjmuje jedną procedurę obejmującą mobbing, dyskryminację, molestowanie i inne zachowania niepożądane, z jednym trybem zgłaszania i wyjaśniania.

Przykład (ilustracyjny): pracownica zgłasza, że kierownik od kilku miesięcy krytykuje ją przy zespole, pomija w przydziale projektów i nie zaprasza na spotkania działu. Kierownik twierdzi, że chodzi o słabe wyniki. Samo zgłoszenie nie przesądza, że doszło do mobbingu, ale opisane zachowania są na tyle poważne, że wymagają rzetelnego wyjaśnienia według procedury, a nie rozstrzygnięcia w nieformalnej rozmowie.

Elementy procedury antymobbingowej krok po kroku

Procedura powinna być napisana prostym językiem i opisywać, co dzieje się na każdym etapie, kto za to odpowiada i w jakim terminie. Pracownik, który zastanawia się nad zgłoszeniem, powinien móc z niej łatwo wyczytać, czego może się spodziewać.

  1. 1

    Zgłoszenie

    Pracownik zgłasza sytuację wybranym kanałem: do HR, do wyznaczonej osoby zaufania, na piśmie lub elektronicznie. Procedura wskazuje, jakie informacje warto zawrzeć, ale nie stawia wymogów formalnych zniechęcających do zgłoszenia.

  2. 2

    Wstępna ocena

    Osoba odpowiedzialna ocenia, czy zgłoszenie dotyczy zachowań objętych procedurą, i rozmawia ze zgłaszającym o dalszych krokach. Na tym etapie można rozważyć środki tymczasowe, na przykład zmianę organizacji pracy, tak aby nie pogarszały one sytuacji zgłaszającego.

  3. 3

    Wybór trybu

    W zależności od charakteru sprawy możliwe jest postępowanie nieformalne (rozmowa, mediacja, jeśli obie strony się zgadzają) albo formalne wyjaśnienie przez komisję. Przy poważnych zarzutach mediacja nie powinna zastępować wyjaśnienia.

  4. 4

    Postępowanie wyjaśniające

    Komisja wysłuchuje zgłaszającego, osobę, której zgłoszenie dotyczy, oraz świadków, analizuje dokumenty. Obie strony mają prawo przedstawić swoje stanowisko. Z czynności sporządza się protokoły.

  5. 5

    Ustalenia i rekomendacje

    Komisja formułuje ustalenia i przekazuje rekomendacje pracodawcy. Decyzję o konsekwencjach podejmuje pracodawca, zgodnie z przepisami prawa pracy.

  6. 6

    Informacja zwrotna

    Strony otrzymują informację o zakończeniu postępowania i jego wyniku w zakresie, w jakim pozwalają na to przepisy i ochrona danych osobowych.

  7. 7

    Działania naprawcze i monitorowanie

    Wdrożenie rekomendacji: zmiany organizacyjne, szkolenia, wsparcie dla osób poszkodowanych. Po pewnym czasie warto sprawdzić, czy sytuacja rzeczywiście się poprawiła i czy nie doszło do odwetu.

Komisja antymobbingowa: skład i zasady pracy

Przepisy nie określają szczegółowo, jak ma wyglądać komisja antymobbingowa, dlatego jej skład i zasady pracy reguluje wewnętrzna procedura. Najważniejsze są bezstronność, kompetencje i poufność. Członek komisji nie powinien być podwładnym ani bezpośrednim przełożonym żadnej ze stron, a każdy powinien mieć możliwość wyłączenia się z powodu konfliktu interesów.

ZagadnienieDobre praktyki
SkładKilka osób, na przykład przedstawiciel HR, przedstawiciel pracowników, osoba spoza struktury, której dotyczy sprawa; w trudnych sprawach także ekspert zewnętrzny
BezstronnośćWyłączenie osób powiązanych ze stronami, możliwość wniesienia zastrzeżeń co do składu
KompetencjeSzkolenie członków z prowadzenia rozmów wyjaśniających, prawa pracy i ochrony danych
PoufnośćPisemne zobowiązanie członków do zachowania poufności, ograniczony dostęp do dokumentacji
TerminyOkreślony w procedurze czas na rozpoczęcie i zakończenie postępowania
DokumentacjaProtokoły rozmów, zgromadzone dowody, ustalenia i uzasadnienie rekomendacji

Przy małych firmach, w których trudno zapewnić bezstronność wewnętrzną, rozwiązaniem bywa powierzenie postępowania wyjaśniającego zewnętrznemu ekspertowi lub udział takiej osoby w komisji. Niezależnie od wielkości firmy członkowie komisji powinni wiedzieć przed pierwszą sprawą, jak prowadzić rozmowę wyjaśniającą i jak dokumentować ustalenia.

Ochrona osób zgłaszających i świadków

Ludzie zgłaszają nieprawidłowości tylko wtedy, gdy wierzą, że nie spotka ich za to kara. Procedura powinna jasno zakazywać działań odwetowych wobec osób zgłaszających w dobrej wierze, świadków i osób, które im pomagały. Działaniem odwetowym może być nie tylko zwolnienie, ale także pominięcie przy awansie, niekorzystna zmiana zadań, izolowanie czy nieuzasadnione obniżenie oceny.

Kodeks pracy zawiera przepisy chroniące pracowników korzystających z uprawnień związanych z naruszeniem zasady równego traktowania. Odrębnie obowiązuje ustawa o ochronie sygnalistów, która reguluje zgłaszanie naruszeń prawa w określonych obszarach. Warto sprawdzić z prawnikiem, jak procedura antymobbingowa ma się do procedury zgłoszeń wewnętrznych w danej firmie i czy można je spójnie powiązać.

Postępowanie wyjaśniające bywa bardzo obciążające dla wszystkich zaangażowanych. Warto zapewnić stronom informację o dostępnym wsparciu psychologicznym, na przykład w ramach programu wsparcia pracowników, a w sytuacji kryzysu psychicznego wskazać numery: 112 w sytuacji zagrożenia życia, Centrum Wsparcia dla Osób w Stanie Kryzysu Psychicznego 800 70 2222 (całodobowo) oraz Kryzysowy Telefon Zaufania 116 123.

Profilaktyka: szkolenia i kultura organizacji

Procedura jest narzędziem na sytuację, w której problem już wystąpił. Skuteczne przeciwdziałanie zaczyna się wcześniej - od tego, jakie zachowania są w firmie akceptowane, jak menedżerowie reagują na konflikty i czy pracownicy mają realny wpływ na warunki pracy. Czynniki takie jak chroniczne przeciążenie, niejasne role czy autorytarny styl zarządzania sprzyjają powstawaniu zachowań przemocowych.

  1. Reakcja na zgłoszenia

    Rzetelne wyjaśnianie, działania naprawcze, wsparcie dla osób poszkodowanych.

  2. Wczesna interwencja

    Reagowanie menedżerów na pierwsze sygnały konfliktów i niewłaściwych zachowań, mediacje.

  3. Szkolenia

    Dla menedżerów: rozpoznawanie i reagowanie, udzielanie informacji zwrotnej bez poniżania. Dla pracowników: zasady, granice, sposób zgłaszania. Dla komisji: prowadzenie postępowania.

  4. Kultura i organizacja pracy

    Jasne zasady współpracy, sprawiedliwe procedury, rozsądne obciążenie, przykład ze strony zarządu.

Szkolenie antymobbingowe nie powinno ograniczać się do odczytania przepisów. Najwięcej daje praca na realistycznych scenariuszach: jak odróżnić stanowczą informację zwrotną od poniżania, jak zareagować jako świadek, jak przeprowadzić rozmowę z pracownikiem, który zgłasza problem. Szkolenia warto powtarzać, a nowych menedżerów przygotowywać w ramach wdrożenia na stanowisko.

Przeciwdziałanie mobbingowi jest też częścią szerszej troski o zdrowie psychiczne w organizacji, opisanej w poradniku program zdrowia psychicznego w firmie.

Rola menedżera: jak reagować na pierwsze sygnały

Menedżer często jako pierwszy widzi, że w zespole dzieje się coś niepokojącego: ktoś jest pomijany w rozmowach, żarty kierowane są stale do tej samej osoby, pojawiają się skargi lub nagłe prośby o przeniesienie. Wczesna, spokojna reakcja może zatrzymać eskalację, zanim sprawa stanie się poważna.

Pierwsze kroki menedżera

Zaznaczenia zapisują się tylko w tej przeglądarce.

Przygotowanie kadry kierowniczej, członków komisji i działów HR można oprzeć na szkoleniach z przeciwdziałania mobbingowi i dyskryminacji oraz z prowadzenia trudnych rozmów. Poniżej wybrane szkolenia MHIG związane z tematem.

Najczęstsze pytania

Czy pracodawca musi mieć procedurę antymobbingową?
Kodeks pracy nakłada na pracodawcę obowiązek przeciwdziałania mobbingowi, ale nie określa szczegółowo, jaką formę mają mieć te działania. Spisana i stosowana w praktyce procedura jest jednym z podstawowych sposobów realizacji tego obowiązku. Aktualne wymagania warto sprawdzić w obowiązujących przepisach.
Czy krytyka ze strony przełożonego to mobbing?
Sama krytyka wyników pracy, nawet stanowcza, nie jest mobbingiem, jeśli jest rzeczowa i dotyczy pracy, a nie osoby. O mobbingu można mówić, gdy zachowania mają charakter uporczywego i długotrwałego nękania lub zastraszania i wywołują skutki opisane w Kodeksie pracy.
Kto powinien zasiadać w komisji antymobbingowej?
Przepisy tego nie określają. Dobrą praktyką jest kilkuosobowy skład, na przykład z udziałem HR i przedstawiciela pracowników, bez osób podległych stronom lub z nimi powiązanych. W trudnych sprawach lub w małych firmach pomocny bywa ekspert zewnętrzny.
Czym mobbing różni się od dyskryminacji?
Mobbing to uporczywe i długotrwałe nękanie lub zastraszanie. Dyskryminacja to nierówne traktowanie ze względu na określoną cechę, na przykład płeć czy wiek, i może wystąpić nawet jednorazowo. Oba zjawiska mogą się przenikać, dlatego wiele firm obejmuje je jedną procedurą.
Jak chronić pracownika, który zgłosił mobbing?
Procedura powinna zakazywać działań odwetowych wobec zgłaszających i świadków, zapewniać poufność i określać, kto czuwa nad sytuacją zgłaszającego w trakcie i po zakończeniu postępowania. Warto też monitorować, czy po zakończeniu sprawy nie doszło do niekorzystnych zmian w jego sytuacji.

Źródła i dalsza lektura

  • Ustawa z dnia 26 czerwca 1974 r. - Kodeks pracy, art. 94³ oraz rozdział IIa działu pierwszego (równe traktowanie w zatrudnieniu)
  • Ustawa z dnia 14 czerwca 2024 r. o ochronie sygnalistów
  • ISO 45003:2021, Occupational health and safety management - Psychological health and safety at work - Guidelines for managing psychosocial risks
  • International Labour Organization, Konwencja nr 190 dotycząca eliminacji przemocy i molestowania w świecie pracy, 2019

Poradnik ma charakter edukacyjny. Nie zastępuje porady prawnej, diagnozy ani terapii.